كليدواژه فارسي :
آستانه شوري , تبخير و تعرق كل , كارايي مصرف آب , گلرنگ , نشت يوني
كليدواژه لاتين :
Salinity threshold , Total evapotranspiration , Water use efficiency , Safflower , Ion leakage
چكيده :
تنش هاي خشكي و شوري از جمله تنش هاي محيطي مهم هستند كه كاهش توليدات زراعي و باغي در تمام جهان مخصوصا مناطق خشك و نيمه خشك را سبب مي شوند. گلرنگ از جمله گياهان روغني و صنعتي است كه كشت آن مي تواند بخشي از نياز كشور به روغن هاي نباتي را تامين كند. در اين پژوهش به منظور بررسي اثر برهمكنش شوري و خشكي بر گياه گلرنگ رقم بدون خار گلدشت آزمايشي بصورت فاكتوريل در قالب طرح كاملا تصادفي با سه تكرار در گلخانه ايستگاه تحقيقات پسته شهرستان اردكان واقع در استان يزد در سال 1398 انجام گرفت. تيمارهاي خشكي شامل دورهاي آبياري 5(I1)، 10 (I2) و 15 (I3) روز بودند. چهار سطح شوري آب آبياري شامل: S1: آب شهري با شوري 0/7، :S2 آب قنات با شوري 4، :S3مخلوط آب چاه و قنات با شوري 7 و S4: آب چاه با شوري 10دسي زيمنس بر متر بود. صفات مورفولوژيكي و فيزيولوژيكي مرتبط با گياه گلرنگ شامل قطرساقه، ارتفاع بوته، تعداد طبق در بوته، تعداد دانه در طبق، وزن دانه، وزن هزاردانه، وزن خشك شاخساره، شاخص برداشت، سطح برگ، تبخير- تعرق، درصد نشت يوني، تعداد برگ، شاخص SPAD و كارايي مصرف آب اندازه گيري شدند. نتايج تجزيه واريانس داده-ها نشان داد كه اثرات اصلي سطوح مختلف شوري آب آبياري و دورهاي مختلف آبياري بر تمام صفات اندازه گيري شده معني دار بود. همچنين اثر متقابل كم آبياري و آبياري با آب شور بر روي تمامي صفات بجز قطر ساقه، تعداد طبق در بوته، سطح برگ و درصد نشت يوني در سطح يك درصد معني دار بود. با افزايش شوري آب آبياري و طولاني شدن دور آبياري تمامي صفات به جز درصد نشت يوني كاهش پيدا كردند. با افزايش شوري از 0/7 به 10 دسي زيمنس بر متر، متوسط تبخير-تعرق كل دوره رشد و تبخير-تعرق در دوره اعمال تنشها به ترتيب 17/4 و 32 درصد كاهش پيدا كرد. به علاوه با افزيش دور آبياري از 5 به 15 روز ميانگين تبخير-تعرق كل و تبخير-تعرق در دوره اعمال تنش ها به ترتيب 20/7 و 38 درصد كاهش يافت. در بيشترين سطح شوري نسبت به تيمار شاهد، متوسط عملكرد دانه 84/7 درصد كاهش يافت. طولاني شدن دور آبياري تا 15 روز نيز نسبت به دور آبياري 5 روز باعث كاهش 86/4 درصدي در عملكرد دانه شد. مشاهده گرديد كه كم آبياري نتوانسته در افزايش كارايي مصرف آب در توليد دانه موثر باشد و اين ميتواند به دليل حساس بودن مرحله گلدهي و پر كردن دانه به تنش آبي باشد. در دور آبياري 5 روز كه گياه با تنش خشكي مواجه نبود تنش شوري ملايم باعث افزايش شاخص SPAD در برگ شد بطوريكه در سطح شوري 4 دسي زيمنس برمتر نسبت به شاهد افزايش 22 درصدي در اين شاخص مشاهده شد ولي با شديدتر شدن شوري ميزان اين شاخص هم بطور معني داري كاهش يافت. با افزايش دور آبياري از 5 به 15 روز و افزايش شوري آب آبياري از 0/7 به 10 دسي زيمنس برمتر، شاخص SPAD به ترتيب 32/5 و 25/4 درصد كاهش پيدا نمود. همچنين با افزايش دور آبياري از 5 به 15 روز و افزايش شوري آب آبياري از 0/7 به 10 دسي زيمنس برمتر، نشت يوني به ترتيب به ميزان 29/5 و 24/8 درصد افزايش يافت. نتايج نشان داد كه تاثير تنش خشكي بر پارامترهاي فيزيولوژيكي گلرنگ بيشتر از تاثير شوري آب آبياري بوده است. ضريب كاهش عملكرد دانه و وزن خشك شاخساره در اثر تنش آبي به ترتيب 1/89 و 0/91 بدست آمد و اين نتيجه نشان داد كه توليد دانه نسبت به توليد ماده خشك در گياه گلرنگ به كمبود آب حساس تر بود. ضريب آب سهل الوصول براي عملكرد دانه و عملكرد ماده خشك به ترتيب برابر 0/73 و 0/57 بدست آمد. حد آستانه شوري محلول خاك براي كاهش عملكرد دانه گلرنگ حدود 3/4 دسي زيمنس بر متر و شيب كاهش عملكرد دانه به ازاي افزايش يك واحد شوري 5/8 درصد بدست آمد. نتايج بدست آمده از آزمايش گلداني بطور كامل قابل تعميم به شرايط مزرعه نميباشد ولي انتخاب صحيح سطوح تنشهاي شوري و خشكي براي آزمايش مزرعه اي بر اساس نتايج حاصله به خوبي قابل انجام است.
چكيده انگليسي :
Drought and salinity stresses are among the main environmental stresses that reduce agricultural and horticultural productions all over the world, especially in arid and semi-arid regions. Safflower is one of the oilseed and industrial plant that its cultivation can provide part of the country's need for oilseed crops. In this study, in order to investigate the interaction effect of salinity and drought stresses on safflower (cv Goldasht), a factorial experiment was conducted in 2020 as a completely randomized design with three replications in greenhouse of Pistachio Research Station of Ardakan city located in Yazd province. The drought treatments were applied as 5, 10 and 15 days of irrigation interval. Four salinity levels of irrigation water included S1: fresh water with salinity of 0.7 dS/m, S2: qanat water with salinity of 4 dS/m, S3: mixture of well water and qanat with salinity of 7 dS/m and S4: the well water with salinity of 10 dS/m. Morphological and physiological traits related to safflower plant including stem diameter, plant height, number of heads per plant, number of seeds per head, seed weight, 1000-seed weight, shoot dry weight, harvest index, leaf area, evapotranspiration, percentage of ion leakage, number of leaves, SPAD index and water use efficiency were measured. Results showed that the all traits were influenced by the irrigation interval and salinity levels of irrigation water. Besides, results of the analysis of variance showed that the interaction effect of irrigation interval and salinity of irrigation water was significant on all traits except stem diameter, number of heads per plant, leaf area and ion leakage percentage at 1% level. By increasing irrigation water salinity and lengthening of irrigation interval, all traits decreased except ion leakage percentage. By increasing irrigation water salinity from 0.7 to 10 dS/m, the average evapotranspiration of the whole growth period and evapotranspiration during the treatments period decreased by 17.4% and 32%, respectively. Moreover, with increasing irrigation interval from 5 to 15 days the mean of total evapotranspiration and evapotranspiration during the treatments period decreased by 20.7% and 38%, respectively. At the highest salinity level, the average of grain yield decreased by 84.7% compared to the control treatment. Increasing irrigation interval up to 15 days reduced grain yield by 86.4% compared to 5 days irrigation interval. It was observed that deficit irrigation could not be effective in increasing water use efficiency in seed production and this could be due to the sensitivity of the flowering and grain filling stages to water stress. In the irrigation interval of 5 days when the plant was not exposed to drought stress, mild salinity stress increased the SPAD index in the leaves so that at a salinity level of 4 dS/m compared to the control it was observed 22% increase in this index. However, by increasing salinity levels this index decreased significantly. By increasing irrigation interval from 5 to 15 days and irrigation water salinity from 0.7 to 10 dS/m, the SPAD index decreased to 32.5% and 25.4%, respectively. Furthermore, with increasing irrigation interval from 5 to 15 days and salinity of irrigation water from 0.7 to 10 dS/m, ion leakage increased by 29.5% and 24.8%, respectively. Results showed that the effect of drought stress on the physiological parameters of safflower was greater than the effect of salinity of irrigation water. The reduction coefficient of seed yield and shoot dry weight due to water stress were obtained as 1.89 and 0.91, respectively, and this result showed that safflower seed production was more sensitive to water shortage than its dry matter production. The coefficient of readily available water for grain and dry matter yield was 0.73 and 0.57, respectively. The salinity threshold of soil solution for reducing safflower grain yield was about 3.4 dS/m and the slope for decreasing grain yield was 5.8% per unit increase in salinity. Although, the results obtained from the pot experiment cannot be completely generalized to the field conditions, but the correct selection of salinity and drought stress levels for field experiment can be well performed based on the pot experiment results.
