پهنه بندي خطر سيل با استفاده از روش تصميم گيري چند معياره در حوزه آبخيز ترك آباد اردكان

Flood risk zoning using multi-criteria decision making method in Torkabad-Ardakan watershed

دهقان طزرجاني علي ناصر

فتح‌زاده علي , حيات زاده مهدي

فتوحي فيروزآباد فرزانه , فاضل پور محمدرضا

علوم و مهندسي آبخيزداري گرايش حفاظت آب و خاك

كشاورزي و منابع طبيعي

مهندسي طبيعت

سيل هر ساله منجر به خسارات جاني و مالي فراواني در سطح جهان مي¬شود. 83 درصد از مساحت كشور داراي اقليم نيمه‌خشك، خشك و فراخشك مي¬باشد و تنها 3/10 درصد از مساحت كشور داراي اقليم مرطوب است. مقدار كم بارش، ريزش فصلي و پراكندگي نامنظم آن ضرورت هر چه بيشتر مديريت سيل را در كشور آشكارتر مي¬سازد. از جمله اقدامات مديريتي كه مي‌تواند نقش به سزايي در كاهش خسارات ناشي از وقوع سيلاب داشته باشد، پهنه‌بندي خطر سيل است. تحقيق حاضر با هدف پهنه‌بندي خطر وقوع سيل در حوزه آبخيز ترك آباد اردكان صورت گرفت. براي انجام تحقيق با بررسي منابع و تحقيقات صورت گرفته در اين زمينه اقدام به انتخاب شاخص‌هاي مهم در پهنه‌بندي خطر سيل حوضه گرديد. شاخص‌هاي كاربري اراضي، زمين‌شناسي، فاصله از آبراهه، درصد شيب، ارتفاع، انحناي زمين، تراكم پوشش گياهي، گروه‌هاي هيدرولوژي خاك و ضريب CN انتخاب گرديد. سپس با استفاده از روش تصميم‌گيري چند معياره AHP اقدام به تهيه ساختار سلسله مراتبي و پرسشنامه براي مقايسه زوجي شاخص¬ها گرديد و با استفاده از نظرات خبرگان و كارشناسان اهميت شاخص¬ها استخراج شد. براي همپوشاني معيارها و زيرمعيارها ابتدا نقشه عضويت فازي زيرمعيارها در نرم‌افزار Arc GIS محاسبه و در وزن‌هاي به دست آمده، ضرب شد. سپس با استفاده از عملگر فازي اومگا (Fuzzy Operation Gamma) در نرم‌افزار ARC GIS لايه‌ها با يكديگر تركيب شده و نقشه نهايي پهنه‌بندي خطر سيل نيز از همپوشاني نقشه معيارها نتيجه شد. نتايج نشان داد كه از بين 9 معيار در نظر گرفته شده براي پهنه‌بندي خطر سيل در حوزه آبخيز ترك آباد، معيارهاي شيب، تراكم پوشش گياهي و فاصله از آبراهه و ارتفاع با وزن‌هاي 21/0، 19/0، 16/0 و 14/0 بيشترين اهميت را به خود اختصاص داده‌اند. همچنين معيارهاي زمين‌شناسي، گروه هيدرولوژي خاك و ضريب CN با وزن‌هاي 03/0، 05/0 و 06/0 داراي كمترين اهميت در پهنه‌بندي خطر سيل منطقه مي‌باشند. همچنين نقشه پهنه‌بندي خطر سيل نشان داد كه 98/6 درصد از حوضه در كلاس خطر خيلي كم، 53/17 درصد در كلاس خطر كم، 02/25 در كلاس خطر متوسط، 19/32 درصد در كلاس خطر زياد و 28/18 درصد حوضه در كلاس خطر سيل خيلي زياد قرار دارند. اين موضوع نشان مي¬دهد، حوزه آبخيز ترك آباد نياز به توجه در خصوص خطر سيل داشته و هرگونه توسعه در اين حوضه با لحاظ وضعيت سيل آن بايستي انجام شود.

ﺗﺮك آباد , اردكان , سيل , روش ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮي ﭼﻨﺪ ﻣﻌﯿﺎره , ﭘﻬﻨﻪ ﺑﻨﺪي

Torkabad , Ardakan , Flood , Zoning , Multi-criteria Decision Making Method

سيل هر ساله منجر به خسارات جاني و مالي فراواني در سطح جهان مي¬شود. 83 درصد از مساحت كشور داراي اقليم نيمه‌خشك، خشك و فراخشك مي¬باشد و تنها 3/10 درصد از مساحت كشور داراي اقليم مرطوب است. مقدار كم بارش، ريزش فصلي و پراكندگي نامنظم آن ضرورت هر چه بيشتر مديريت سيل را در كشور آشكارتر مي¬سازد. از جمله اقدامات مديريتي كه مي‌تواند نقش به سزايي در كاهش خسارات ناشي از وقوع سيلاب داشته باشد، پهنه‌بندي خطر سيل است. تحقيق حاضر با هدف پهنه‌بندي خطر وقوع سيل در حوزه آبخيز ترك آباد اردكان صورت گرفت. براي انجام تحقيق با بررسي منابع و تحقيقات صورت گرفته در اين زمينه اقدام به انتخاب شاخص‌هاي مهم در پهنه‌بندي خطر سيل حوضه گرديد. شاخص‌هاي كاربري اراضي، زمين‌شناسي، فاصله از آبراهه، درصد شيب، ارتفاع، انحناي زمين، تراكم پوشش گياهي، گروه‌هاي هيدرولوژي خاك و ضريب CN انتخاب گرديد. سپس با استفاده از روش تصميم‌گيري چند معياره AHP اقدام به تهيه ساختار سلسله مراتبي و پرسشنامه براي مقايسه زوجي شاخص¬ها گرديد و با استفاده از نظرات خبرگان و كارشناسان اهميت شاخص¬ها استخراج شد. براي همپوشاني معيارها و زيرمعيارها ابتدا نقشه عضويت فازي زيرمعيارها در نرم‌افزار Arc GIS محاسبه و در وزن‌هاي به دست آمده، ضرب شد. سپس با استفاده از عملگر فازي اومگا (Fuzzy Operation Gamma) در نرم‌افزار ARC GIS لايه‌ها با يكديگر تركيب شده و نقشه نهايي پهنه‌بندي خطر سيل نيز از همپوشاني نقشه معيارها نتيجه شد. نتايج نشان داد كه از بين 9 معيار در نظر گرفته شده براي پهنه‌بندي خطر سيل در حوزه آبخيز ترك آباد، معيارهاي شيب، تراكم پوشش گياهي و فاصله از آبراهه و ارتفاع با وزن‌هاي 21/0، 19/0، 16/0 و 14/0 بيشترين اهميت را به خود اختصاص داده‌اند. همچنين معيارهاي زمين‌شناسي، گروه هيدرولوژي خاك و ضريب CN با وزن‌هاي 03/0، 05/0 و 06/0 داراي كمترين اهميت در پهنه‌بندي خطر سيل منطقه مي‌باشند. همچنين نقشه پهنه‌بندي خطر سيل نشان داد كه 98/6 درصد از حوضه در كلاس خطر خيلي كم، 53/17 درصد در كلاس خطر كم، 02/25 در كلاس خطر متوسط، 19/32 درصد در كلاس خطر زياد و 28/18 درصد حوضه در كلاس خطر سيل خيلي زياد قرار دارند. اين موضوع نشان مي¬دهد، حوزه آبخيز ترك آباد نياز به توجه در خصوص خطر سيل داشته و هرگونه توسعه در اين حوضه با لحاظ وضعيت سيل آن بايستي انجام شود.

Every year, floods cause a lot of human and financial losses worldwide. 83% of the country has a semi-arid, arid and post-arid climate and only 10.3% of the country has a humid climate. Low rainfall, seasonal rainfall and irregular distribution make the need for flood management more obvious in the country. One of the management measures that can play an important role in reducing the damage caused by floods is flood risk zoning. The present study was conducted with the aim of zoning the risk of flooding in Torkabad Ardakan watershed. In order to conduct research by examining the sources and researches in this field, important indicators in flood risk zoning of the basin were selected. Land use indices, geology, distance from waterway, slope percentage, height, land curvature, vegetation density, soil hydrology groups and CN coefficient were selected. Then, using AHP multi-criteria decision-making method, a hierarchical structure and a questionnaire were prepared to compare the pairs of indicators and the importance of the indicators was extracted using the opinions of experts. To overlap the criteria and sub-criteria, first the fuzzy membership map of the sub-criteria was calculated in Arc GIS software and multiplied by the weights obtained. Then, using Fuzzy Operation Gamma in ARC GIS software, the layers were combined with each other and the final flood risk zoning map resulted from overlapping criteria map. The results showed that among the 9 criteria considered for flood risk zoning in Torkabad watershed, the criteria of slope, vegetation density and distance from waterway and height with weights of 0.21, 0.19, 0.16 and 0.14 are the most important. Also, geological criteria, soil hydrology group and CN coefficient with weights of 0.03, 0.05 and 0.06 have the least importance in flood risk zoning of the region. Also, the flood risk zoning map showed that 6.98% of the basin in very low risk class, 17.53% in low risk class, 25.02% in medium risk class, 32.19% in high risk class and 18.28 The percentage of basins in the flood risk class is very high. This indicates that the Turkabad watershed needs attention to flood risk and any development in this basin should be done in terms of flood status.

10/22/2021 12:00:00 AM

298

NE74

غلي ناصر دهقان طرزجاني