كليدواژه فارسي :
اثر متقابل , آستانه شوري , خشكي , شوري , كنجد
كليدواژه لاتين :
Drought , Interaction , Salinity , Sesame , Salinity threshold
چكيده :
در كشاورزي فارياب در ايران، محدوديت كمي و كيفي منابع آب و در نتيجه آن تنش¬هاي خشكي و شوري، همواره توليد محصولات كشاورزي را تهديد مي¬كند. زماني كه غلظت املاح در منطقه توسعه ريشه به قدري افزايش يابد كه عملكرد پتانسيل گياه كاهش يابد، تنش شوري اهميت بيشتري پيدا مي¬كند. كنجد از جمله گياهان روغني و صنعتي است كه به شرايط خشكي و شوري تا حدودي مقاوم است و كشت آن مي¬تواند بخشي از نياز كشور به محصولات كنجدي به خصوص روغن¬هاي نباتي را تامين كند. هدف از پژوهش حاضر برآورد حد آستانه تحمل به شوري كنجد و تابع توليد–شوري آن، برآورد ميزان تبخير – تعرق گياه كنجد در طول دوره رشد، همچنين بررسي اثر متقابل دو تنش خشكي و شوري بر صفات مورفولوژيك اعم از ارتفاع بوته، قطر ساقه اصلي، تعداد كپسول در بوته، تعداد دانه در كپسول، وزن هزار دانه، عملكرد دانه، عملكرد كل ماده خشك، درصد و عملكرد روغن دانه، شاخص برداشت و بهره¬وري مصرف آب و صفات فيزيولوژيك شامل شاخص سطح برگ، دماي پوشش سبز، محتواي نسبي و پتانسيل آب برگ كنجد بود. بدين منظور آزمايشي در سال 1399 در مزرعه تحقيقاتي دانشگاه اردكان بصورت آزمايش فاكتوريل در قالب طرح بلوك¬هاي كامل تصادفي و با سه تكرار انجام شد. تيمارهاي آزمايش شامل سه سطح خشكي با دورهاي متفاوت آبياري I1، I2 و I3 به ترتيب با دور 4، 8 و 12روز و چهار سطح شوري آب آبياري شامل S1، S2، S3 و S4 به ترتيب با متوسط شوري 5/1، 4، 7 و 10 (dS.m-1) بود. نتايج مويد اين واقعيت بود كه تيمارهاي آزمايش و اثر متقابل آن¬ها بر صفات مورفولوژيك و فيزيولوژيك معني¬دار بود. افزايش سطح تنش خشكي و شوري سبب كاهش ارتفاع بوته، قطر ساقه، تعداد كپسول در بوته، تعداد دانه در كپسول، وزن هزار دانه، عملكرد دانه و عملكرد بيولوژيك نسبت به شاهد شد. بيشترين و كمترين عملكرد دانه به ترتيب مربوط به تيمارهاي I1S1 و I3S4 با مقادير 05/2 و 025/0 تن در هكتار بود. بيشترين و كمترين مقدار روغن دانه به ترتيب 38% و 23% مربوط به تيمارهاي I1S1 و I3S4 بود. شاخص برداشت و بهره¬وري مصرف آب نيز با افزايش سطوح تنش، روند كاهشي در پيش گرفتند. به طوري¬كه بيشترين و كمترين ميزان شاخص برداشت مربوط به تيمارهاي I2S1 و I3S4 با مقادير 25/0 و 1/0 و بيشترين و كمترين ميزان بهره¬وري مصرف آب با مقادير 22/0 و 01/0 حاصل از تيمارهاي I1S1 و I3S4 بود. حد آستانه تحمل به شوري گياه كنجد براي عملكرد نسبي دانه و شيب كاهش عملكرد به ازاي افزايش يك واحد شوري به ترتيب، dS.m-1 9/6 و 8 درصد بدست آمد. ميزان آب مورد نياز براي تبخير – تعرق گياه كنجد در طي فصل رشد براي تيمار شاهد حدود 570 ميلي¬متر بدست آمد.
چكيده انگليسي :
In the irrigated agriculture of Iran, the quantitative and qualitative limitations of water resources and consequently, drought and salinity stresses, always threaten the productions of crops. Salinity stress becomes more important when the concentration of solutes in the root zone increases as much as the potential yield of the plant decreases. Sesame is one of the oilseed and industrial plant that is somewhat resistant to drought and salinity and its cultivation can provide some part of the country's need for sesame productions and crops oilseed. The aim of this study was to estimate the sesame salinity tolerance threshold and its production-salinity function, as well as the interaction of drought and salinity stresses on morphological traits including plant height, main stem diameter, number of capsules per plant, number of seeds per capsule, 1000-seeds weight, grain yield, total dry matter yield, percentage and yield of seed oil, harvest index and water productivity and physiological traits including leaf area index, green cover temperature, relative content and leaf water potential. For this purpose, an experiment was conducted in 2020 in Ardakan University Rresearch Farm in a factorial manner in the form of a randomized complete block design with three replications. Experimental factors were four salinity levels of irrigation water including S1, S2, S3 and S4 correspondig to the average salinity of 1.5, 4, 7 and 10 (dS.m-1) and three drought levels with different irrigation intervals as 4 (I1), 8 (I2) and 12 days (I3), respectively. The results showed that the experimental treatments and their interaction were significant on morphological and physiological traits. Increasing drought and salinity stresses decreased plant height, stem diameter, number of capsules per plant, number of seeds per capsule, 1000-seed weight, grain yield and biological yield compared to the control treatment. The highest and lowest grain yields were related to I1S1 and I3S4 treatments with values of 2.05 and 0.025 t/ha, respectively. Besides, the highest and lowest oil content as 38% and 23% were related to I1S1 and I3S4 treatments, respectively. Harvest index and water productivity also decreased with increasing stress levels. So that the highest and lowest harvest indices were related to I2S1 and I3S4 treatments with values of 0.25 and 0.1 and the highest and lowest water productivity with values of 0.22 and 0.01 obtained from I1S1 and I3S4 treatments. The threshold of ECe for sesame grain yield and sesame yield reduction coefficient per unit soil salinity increase were 6.9 dS.m-1 and 8%, respectively. The amount of actual evapotranspiration of the sesame during the growing season was about 570 mm for the control treatment.
